[Sunnata]

[3] – QUY LUẬT TÀN LỤI

Mike George nhắc lại định luật thứ hai của nhiệt động lực học bằng một thứ ngôn ngữ rất trong sáng của ông: “Quy luật Tàn lụi mô tả sự vận động đi từ trật tự đến hỗn loạn khi năng lượng trong một hệ thống khép kín bị cạn kiệt và không được bổ sung từ một nguồn năng lượng mới nằm ngoài hệ thống”.

Ngay lập tức, ông khẳng định rằng Quy luật Tàn lụi không chỉ chi phối thế giới tự nhiên, mà còn chi phối xã hội loài người.

Được biết cuốn sách này ra mắt lần đầu tiên tại Mỹ ngày 17/05/2004, gần như đồng thời với khái niệm “entropy xã hội” mà tôi đã đề cập đến trên báo chí Vietnam năm 2003. Sự chênh lệch về thời gian không đáng kể, nhưng tôi phải thừa nhận rằng Mike George đã đào xới vấn đề sâu sắc hơn nhiều. Đọc sách của ông, tôi học được rất nhiều điều mới mẻ. Tôi thích cách nói rất sáng sủa, mạch lạc và “rõ như ban ngày” của ông. Đây, ông nhận định:

Quy luật Tàn lụi “cho thấy sự xuống cấp ngày một trầm trọng ở những giá trị đạo đức, ở nhận thức và thái độ của con người”. Dấu hiệu rõ rệt của sự tàn lụi là trong xã hội ngày nay, nhiều người còn trẻ mà đã thấy “suy kiệt, mệt mỏi và già cỗi về tinh thần”.

Đáng thất vọng nhất là sự đảo lộn về thang bậc giá trị. Cái gì là có giá trị nhất, có ý nghĩa nhất trong cuộc sống? Đây là thước đo, là tiêu chuẩn để đánh giá xu hướng tư tưởng của mỗi cá nhân và của một xã hội. Hãy nói cho tôi biết bạn thích cái gì, tôi sẽ biết bạn là ai. Hãy nói cho tôi biết bạn thích cuốn phim nào, tôi sẽ biết bộ não của bạn hướng về cái gì. Hãy trả lời câu hỏi con người là gì, tôi sẽ đoán được cách sống của bạn, cách ứng xử của bạn. Chẳng hạn nếu bạn quan niệm con người đơn giản là hậu duệ của chimpanzee như Học thuyết Darwin nói, tôi sẽ không ngạc nhiên nếu bạn coi vật chất là mục đích cuộc sống. Nếu bạn trả lời như Pascal, rằng con người là một cây sậy có tư tưởng, thì tôi đoán là bạn không thể không dằn vặt khi chứng kiến “entropy xã hội” tăng lên, tư tưởng con người ngày càng nghèo nàn đi, con người ngày càng xa lánh các giá trị tinh thần, tôn giáo, đạo đức hơn xưa. Vì thế Mike George chỉ ra rằng Quy luật Tàn lụi lộ rõ trong xã hội loài người thông qua sự đảo lộn về thang bậc giá trị . Thật vậy, nếu hỏi “cái gì được coi là có giá trị nhất và có ý nghĩa nhất trong đời sống loài người?” thì Mike George trả lời: “… … ta hiểu được vì sao những giá trị vật chất có sức ảnh hưởng mạnh mẽ hơn những giá trị tinh thần, và vì sao thái độ tiêu cực lại chiếm ưu thế hơn thái độ tích cực. Trên thực tế, giá trị con người cũng bị cuốn theo sự tàn lụi của môi trường thế giới. Các giá trị hoàn toàn trở nên nông cạn, giả tạo, do dựa trên nền tảng vật chất, chứ không còn dựa trên nền tảng tinh thần…”.

Cái gì dẫn tới sự đảo lộn thang bậc giá trị đó? Câu trả lời của Mike George rất bất ngờ: “Nhìn lại vài trăm năm trước, chúng ta thấy hầu hết mọi cái được gọi là “nền văn minh” thường là bước khởi điểm cho sự suy thoái đạo đức”.

Viết như thế dường như chưa đủ. Mike George nói rõ hơn: “Ở các kỷ nguyên trước, có những giai đoạn cách mạng trong tư duy của con người. Có vẻ những cuộc cách mạng này đã cải thiện phần nào cuộc sống trên trái đất. Những triết lý sống sâu sắc, những khám phá khoa học vĩ đại, hàng ngàn phát minh thiết thực hay sự phát triển của hệ thống thông tin liên lạc toàn cầu, tất cả đều góp phần tạo ra ảo tưởng về sự tiến bộ...”

Các bạn trẻ có thể cảm thấy ý kiến của Mike George quá bi quan, và thậm chí vô lý, vì tại sao lại gán cho khoa học và công nghệ cái tội tạo ra ảo tưởng về sự tiến bộ. Hàng ngày chúng ta chứng kiến sự tôn vinh của xã hội đối với các thành tựu khoa học. Vậy chẳng phải khoa học và công nghệ là biểu hiện rõ ràng nhất của sự tiến bộ đó ư? Nào là Giải Nobel, nào là Giải Field, tất cả đều gây nên om sòm dư luận, các nhà khoa học đoạt Giải đều được cả thế giới kính trọng đó sao? Lẽ nào những người đó mắc tội tạo ra ảo tưởng về sự tiến bộ?

Quả là nói cho một bạn trẻ hiểu được ý kiến của Mike George thật là khó, bởi những bạn trẻ ấy, chủ yếu do tuổi tác và niềm hy vọng vào tương lai ở phía trước, chỉ mới được nhìn thấy mặt ngửa của “đồng xu khoa học”, chưa nhìn thấy mặt sấp của nó. Mặt ngửa là vinh quang của các giải thưởng. Mặt sấp là gì? Là bom hạt nhân chăng? Là những vũ khí ghê sợ đang và sẽ ra đời trong thế kỷ 21 này chăng? Đúng thế đấy, nhưng chưa đủ. Mặt sấp tối tăm nhất của “đồng xu khoa học”, hay “đồng xu trí tuệ”, là THÓI TỰ PHỤ của con người!

Càng nhiều thành tựu, con người càng tự phụ. Tự phụ là tấm màn che mắt con người. Nó làm cho người nhầm lẫn trong việc định giá các giá trị. Cái có giá trị bị hạ xuống. Cái kém giá trị hoặc vô giá trị được tôn vinh.

Nếu Giải Field, Giải Nobel,… được con người coi là vinh quang tột đỉnh thì nhà toán học Grigori Perelman đã dạy cho chúng ta biết cái gì là giá trị đích thực khi ông từ chối mọi vinh quang dành cho ông sau khi chứng minh được Giả thuyết Poincaré (2006). Ông cười vào mặt những kẻ khốn khổ vì tiền bạc và vinh quang bằng một cử chỉ làm cả thế giới phải ngạc nhiên: ông quay về sống cuộc sống đơn sơ đạm bạc với bà mẹ già trong một căn hộ nghèo hèn, không thèm tiếp lũ báo chí săn đuổi ông. Tôi ngờ rằng đằng sau bộ râu rậm và ánh mắt sảo như nhìn thấu mọi sự thật, bộ não của Perelman không chỉ có toán học, mà còn chứa đựng những suy tư sâu sắc về tâm linh và tôn giáo, về ĐẠO. Chỉ với một tinh thần như vậy ông mới có đủ sức mạnh để KHINH tiền bạc và danh vọng như thế. Kẻ tầm thường làm sao hiểu được những nghĩa cử của ông. Trở về với Mike George, tôi không rõ hiện nay ông bao nhiêu tuổi. Nhìn trong ảnh thì thấy ông vẫn còn trẻ (so với thế hệ tôi). Nhưng tôi khâm phục một người còn trẻ như ông mà đã nhìn thấu những căn bệnh trầm kha của xã hội hiện đại. Tôi càng khâm phục hơn khi thấy ông muốn đánh động cho mọi người biết vấn nạn trầm kha đó, để tìm con đường giải thoát cho bản thân và cho cộng đồng. Con đường ông vạch ra là Thiền, đi vào nội tâm, tìm lại những giá trị đích thực vốn sẵn có trong mỗi con người, nhằm đạt tới một mục tiêu nhân bản: tìm thấy HẠNH PHÚC THẬT, GIÁ TRỊ THẬT ngay trong cái thế giới ngày càng vô trật tự này!

Đôi khi tôi cũng tâm sự với một số bạn trẻ về sự hỗn loạn, xuống cấp về đạo đức và văn hóa trong xã hội ngày nay, tôi gặp những phản ứng đại loại như: “Chao ôi, mỗi thời một khác, ông không thể đòi hỏi thời đại bây giờ giống như ngày xưa được. Mỗi thời có cái đặc trưng của nó, làm sao giống nhau được”.

Ý kiến của bạn trẻ này thể hiện rất rõ lối sống của một tầng lớp rất đông đảo con người trong xã hội hiện đại – lối sống tưởng mình là khôn ngoan nhưng thực ra chỉ là hành động theo bản năng vô thức. Lối sống ấy đưa con người trôi nổi một cách hoàn toàn vô thức theo dòng chảy của thời đại, không biết và không cần biết nó sẽ đưa mình đến đâu. Viết đến đây, tôi bỗng nhớ tới một tên bố già trong cuốn phim “Bạch tuộc” của Ý. Khi bị chất vấn “tại sao mày có thể hành động bất lương đến thế?”, hắn thản nhiên trả lời: “Vì trước hết ta phải làm vua đã!”. Rất nhiều người ngày nay không tuyên bố, nhưng cũng thầm nghĩ: “Trước hết ta phải có tiền đã, ta phải ăn no, phải có nhà cao cửa rộng, có xe cộ láng bóng, phải lấy vợ, đẻ con, con ta phải hơn con thiên hạ… đó là tất cả, là mục đích cuộc sống của ta! Mọi thứ triết lý không phục vụ mục tiêu ấy đều vô nghĩa. Xã hội xuống cấp ư? Đó là việc của xã hội, đâu phải việc của ta!”.

Tôi thông cảm với những người như thế, vì những người ấy có thể đã không có điều kiện chứng kiến những cái tốt đẹp hơn để so sánh. Trong khi những người từng chứng kiến những giai đoạn xã hội êm đềm hơn, đạo đức hơn, giá trị tinh thần và văn hóa được đề cao hơn, cuộc sống có ý nghĩa hơn, xã hội giầu tình người hơn,… thì làm sao tránh khỏi sự so sánh luyến tiếc. Như cụ Trần Trọng Kim chẳng hạn. Trong khi cụ thể hiện một nỗi buồn da diết vì căn nhà đẹp bị hoang phế, đổ nát thì có những người trong thời đại ngày nay, trí thức chữ nghĩa hẳn hoi, phê phán Khổng tử là đã tạo ra một thứ Đạo kìm hãm sự phát triển của xã hội. Vậy chân lý ở đâu? Thật là buồn. Tại sao Nho giáo ngày xưa được tổ tiên ta trân trọng, bây giờ lại bị vứt bỏ? Tổ tiên chúng ta sai, hay chúng ta sai? Phải chăng chân lý là Quy luật Tàn lụi, vậy ta chấp nhận nó, sống theo quy luật tàn lụi, tự làm cho cuộc sống của mình ngày càng tàn lụi về các giá trị tinh thần và đạo đức, ngày càng vô nghĩa hơn? Đó là một cách lựa chọn.

Cách lựa chọn thứ hai là tự giải thoát ra khỏi quy luật đó, tự tìm cho mình một cuộc sống thanh bạch hơn, có ý nghĩa hơn, nhân bản hơn. Các bậc Thánh Nhân thời xưa đã chỉ cho chúng ta thấy rất nhiều con đường giải thoát.

Lão tử chỉ ra con đường ĐẠO. Ngài nói: “Thất Đạo nhi hậu Đức; Thất Đức nhi hậu Nhân; Thất Nhân nhi hậu Nghĩa; Thất Nghĩa nhi hậu Lễ” (mất Đạo rồi mới có Đức; mất Đức rồi mới có Nhân; mất Nhân rồi mới có Nghĩa; mất Nghĩa rồi mới có Lễ). Vậy Đạo là cái gốc của Trời Đất. Con người muốn sống cùng Trời Đất thì phải sống theo ĐẠO. Thời đại ngày nay đang đánh mất cả Lễ, vậy còn nói gì đến Đạo, Đức, Nhân, Nghĩa? ĐẠO của Lão cao quá, khó quá, nhưng phải biết rằng Trời Đất có ĐẠO và đã là con người thì phải sống theo ĐẠO của Trời Đất.

Tại sao Lễ càng ngày càng mất? Hãy đọc cuốn “Nho Giáo” của cụ Trần Trọng Kim để tìm câu trả lời. Tôi chỉ xin nói vắn tắt: Nho giáo rất coi trọng Lễ. Nhưng Nho giáo suy tàn rồi ắt Lễ cũng mất theo. Trong khi tiếp thu nền văn minh vật chất Tây Phương, nhiều dân tộc Á Châu đã vứt bỏ những giá trị truyền thống quý giá của mình, bao gồm Nho giáo. Đó là căn nguyên của sự suy giảm về Lễ. Quốc gia nào biết kết hợp văn minh kỹ thuật Tây Phương với văn minh ĐẠO của Á Châu, quốc gia ấy sẽ phát triển một cách hài hòa, ổn định, cân bằng, ít nhất ở mức tương đối so với các quốc gia khác. Trong thực tế hiện nay, phải chăng đó là Singapore và Hàn Quốc?

Cùng thời với Lão tử và Khổng tử, Châu Á còn sản sinh ra một Thánh Nhân vĩ đại khác, đó là Đức Phật. Ngài đã từ bỏ vinh hoa phú quý để sống cuộc đời của ĐẠO, răn dạy người đời làm theo Ngài, ngõ hầu đạt tới sự giác ngộ, nhận ra đâu là con người thật của mình. Ngài chỉ cho chúng ta biết rằng những giá trị chúng ta đang tôn vinh chỉ là những giá trị ảo. Hãy học hỏi và suy niệm để tìm ra lẽ thật. Ngài từng dạy rằng sự hỗn loạn nằm ở ngay trong tâm thức của chúng ta, hãy cố gắng đấu tranh với nó, dẹp bỏ nó ra khỏi chính bản thân ta.

500 năm sau, Chúa Jesus ra đời trong nghèo hèn, nhưng mang một sứ mệnh vĩ đại là hy sinh mạng sống của mình để cứu chuộc nhân loại. Những người không hiểu hoặc không tin Thiên Chúa giáo sẽ không hiểu tại sao con người cần phải được cứu chuộc. Nhưng những người hiểu và tin thì biết rõ điều đó. Đơn giản vì con người vốn tội lỗi. Con người phải được thanh tẩy và phải được cứu chuộc. Trước khi chịu khổ hình, Chúa Jesus đã đi rao giảng để dạy con người phải biết kính sợ Thiên Chúa mà sống theo lẽ Đạo. Đạo cao nhất của Ngài là yêu thương, đối lập tuyệt đối với sự thù oán, đố kị, ghen ghét, sát hại lẫn nhau.

Nhưng con người, bị choáng váng lóa mắt bởi những thành tựu vật chất, càng ngày càng trở nên tối tăm trước các giá trị tinh thần, và do đó càng ngày càng xa lánh những lời dạy của cha ông, tổ tiên. Trong xã hội hiện đại, lời của Thánh Nhân không tác động mạnh đến tuổi trẻ bằng một kiểu Iphone hay Samsung mới ra đời. Triết học không có giá trị bằng một chiếc xe đời mới,… Những lý thuyết khoa học như Bất định, Bất toàn, Hỗn độn, Entropy,… không lay chuyển nổi cách tư duy tự phụ, thiển cận của đám đông, trong đó có cả những trí thức khoa bảng bậc nhất.

Trước chiều hướng xấu đi về đạo đức xã hội, ngay từ cuối thế kỷ 19, nhà triết học Friedrich Nietzsche đã lên tiếng báo động “Thượng đế đã chết”, để cảnh báo nhân loại hãy tỉnh thức, vì những giá trị kinh điển mà loài người hằng tôn thờ trong hàng ngàn năm trước đã sụp đổ, để lộ ra một khoảng trống tinh thần không có gì bù khuyết, đưa nhân loại đến tình trạng bơ vơ giữa ngã ba đường,… Nhưng nhân loại tiếp tục sống trong những giấc mơ vô thức, đinh ninh rằng Thương Đế đã chết thật rồi, vậy cứ việc ăn no ngủ kỹ, không cần bận tâm tới Thượng Đế nữa. Đó chính là quang cảnh của xã hội hiện đại!

Không có Thượng Đế thì gian trá một chút có sao đâu, miễn là che mắt được pháp luật. Mà pháp luật cũng do con người tạo ra. Có gì đảm bảo nó là một khuôn mẫu chắc chắn để giữ cho xã hội nằm trong thế quân bình trật tự đâu. Tóm lại, lương tri của con người trong xã hội hiện đại bị mất điểm tựa. Entropy xã hội tăng vọt!

Tình trạng xã hội loài người hiện nay, theo Mike George, đang ở giai đoạn tồi tệ nhất. Mike nhận định: “Giờ đây con người có thể giao tiếp với nhau từ khoảng cách rất xa vào bất cứ lúc nào, nguồn thông tin cũng dồi dào và đa dạng hơn, xe cộ chạy nhanh hơn; tuy nhiên mối quan hệ giữa con người với nhau lại lâm vào khủng hoảng”.

Khủng hoảng tội ác, khủng hoảng chiến tranh, khủng hoảng ý thức hệ, khủng hoảng giáo dục, khủng hoảng môi trường, khủng hoảng bệnh tật, khủng hoảng đói nghèo, … Nếu nền văn minh thực sự tiến bộ thì tại sao loài người lại lâm vào nhiều khủng hoảng như thế?

Mike kết luận: “Con người ngày càng thụ hưởng nhiều thành tựu từ sự tiến bộ công nghệ, nhưng không còn những mối quan hệ lành mạnh, yêu thương hài hòa với chính mình, với người khác, và với hành tinh…”.

Nhưng trớ trêu thay, Quy luật Tàn lụi không thể đảo ngược. Đó là một NGHỊCH LÝ, một thách thức vĩ đại của Tự Nhiên đối với con người. Làm thế nào để sống một cuộc sống nhân bản, có ý nghĩa, trong khi không thể chống lại Quy luật Tàn lụi? Phải chăng đó chính là ý nghĩa đích thực của cuộc sống, rằng hoa sen phải nở trên bùn, và con người càng phải học hỏi nhiều hơn, tu dưỡng nhiều hơn để trở thành con người đúng nghĩa hơn khi cạm bẫy vật chất và sự tha hóa bủa vây quanh mình dầy đặc hơn?

Nếu đúng như thế thì Quy luật Tàn lụi bản thân nó không xấu. Nó là cái lò tôi luyện để cho ra khỏi lò những sản phẩm khác nhau, hoặc vàng, hoặc bạc, hoặc đồng, hoặc sắt,… Làm thế nào để con người trở thành những sản phẩm quý giá của Tự Nhiên, bất chấp Quy luật Tàn lụi? Hoặc đặt câu hỏi chính xác hơn, làm thế nào để tìm thấy hạnh phúc đích thực ngay trong giai đoạn hiện nay, khi “entropy xã hội” đã đạt tới chỉ số dường như cực đại?

Theo tôi, đó là sự lựa chọn cách sống, hay nói một cách tổng quát: lựa chọn con đường giải thoát.